آرایه‌های ادبی

آرایه‌های ادبی

🔹۱- مراعات نظیر:

آوردن واژه‌هایی از یک مجموعه که با هم تناسب دارند

این رابطه و تناسب می‌تواند از نظر جنس، نوع، مکان و… باشد.

مثل:

ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند

تا تونانی به کف آری و به غفلت نخوری

🔹۲- تلمیح:

اشاره ای به بخشی از دانسته‌های تاریخی و روایات و داستان‌هایی که در منابع مختلف ذکر شده است.

مثل:

ز حسرت لب شیرین هنوز می‌بینم

که لاله می‌دمد از خون دیدهٔ فرهاد

🔹۳- تضمین:

آوردن بخشی از آیه، حدیث، مصراع یا بیتی از شاعری دیگر در بین کلام خود.

مثل:

چشم حافظ زیر بام قصر آن حوری سرشت

شیوهٔ جنات تجری تحتها الانهار داشت

🔹۴- تضاد:

آوردن دو کلمه با معنی متضاد است برای روشنگری یا زیبایی.

مثل:

شادی ندارد آن که ندارد به دل غمی

آن را که نیست عالم غم نیست عالمی

🔹۵- تناقض یا پارادوکس:

آوردن دو واژه یا دو معنی متناقض است یعنی وجود یکی نقض وجود دیگری است.

مثل:

هرگز وجود حاضر غایب شنیده‌ای

من در میان جمع و دلم جای دیگرست

🔹۶- حس آمیزی:

آمیختن دو یا چند حس است یعنی مثلا بو کردن که مربوط به حس بویایی است را با شنیدن که مربوط به شنوایی است ترکیب کنیم و بگوییم: بو می‌شنوم و موارد مشابه.

مثل:

از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر

🔹۷- حسن تعلیل:

آوردن علتی ادبی برای کاری در شعر یا نثر که مبتنی بر تشبیه است و در واقع علمی و عقلی نیست.

مثل:

باران همه بر جای عرق می‌چکد از ابر

پیداست که از روی لطیف تو حیا کرد

– یعنی اگر باران از ابر می بارد به این علت است که از روی لطیف تو شرمسار است مثل عرق شرم که جاری می‌شود.

🔹۷- اغراق:

ادعای وجود صفت یا حالتی است به اندازه‌ای که وجود آن محال و غیر ممکن باشد.

مثل:

هرگز کسی ندید بدین سان نشان برف

گویی که لقمه‌ای است زمین در دهان برف

🔹۹- ایهام:

آوردن واژه‌ای با حداقل دو معنی که یکی نزدیک به ذهن و دیگری دور از ذهن باشد.

مثل:

بی مهر رخت روز مرا نور نمانده است

وز عمر مرا جز شب دیجور نمانده است

– مهر یعنی خورشید یا محبت و عشق

🔹۱۰- تکرار:

تکرار یک یا چند کلمه در شعر.

مثل آدمی در عالم خاکی نمی‌آید به دست

عالمی دیگر بباید ساخت وز نو آدمی

🔹۱۱- جناس:

آوردن واژه‌هایی است که در تلفظ مشترک و در معنی متفاوتند.

مثل:

ای مهر تو در دلها، وی مهر تو بر لب‌ها

وی شور تو در سرها، وی سر تو در جان‌ها

– جناس انواع مختلفی دارد: تام، ناقص حرکتی، ناقص اختلافی، ناقص افزایشی و اشتقاق.

🔹۱۲- واج آرایی:

تکرار یک یا چند صامت یا مصوت در یک مصراع یا بیت.

مثل:

لبخند تو خلاصهٔ خوبی‌هاست

لختی بخند خندهٔ گل زیباست

🔹۱۳- تشبیه:

ادعای شبیه بودن دو یا چند چیز است.

ارکان آن: مشبه، مشبه به، ادات تشبیه و وجه شبه.

مشبه و مشبه به را طرفین تشبیه می‌نامند.

ادات تشبیه عبارتند از مثل، مانند، چو، چون، همچو و همچون، به‌سان، به‌کردار و…

گرت ز دست براید چو نخل باش کریم

ورت ز دست نیاید چو سرو باش آزاد

ارکان تشبیه در مصراع اول:

تو: مشبه

چو: ادات

نخل: مشبه به

کریم و بخشنده بودن: وجه شبه

🔹۱۴- سجع:

شبیه بودن دو واژه در واج‌ها یا حروف پایانی، وزن یا هر دوی آنها.

مثل:

الهی اگر بهشت چون چشم و چراغ است،

بی دیدار تو درد و داغ است

– بین داغ و چراغ جناس وجود دارد.

🔹۱۵- استعاره:

مانند تشبیه است ولی فقط از ارکان تشبیه مشبه به یا مشبه ذکر شده است.

مثل:

بتی دارم که گرد گل ز سنبل سایه بان دارد

– در این مصراع بت، گل و سنبل استعاره اند.

با کمی دقت می‌فهمیم که مثلا بت در آغاز اینگونه بوده: یار مثل بت است.

🔹۱۶- تشخیص:

در واقع جان بخشیدن به اشیای بی‌جان است. یعنی خصوصیات انسانی را به پدیده‌های دیگر نسبت بدهیم.

مثل:

گل بخندید که از راست نرنجیم ولی

هیچ عاشق سخن سخت به معشوق نگفت.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

میخواهید به بحث بپیوندید؟
احساس رایگان برای کمک!

دیدگاهتان را بنویسید

لطفا امتیاز دهید*

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *